اهمیت ایران برای پکن چیست؟ / ایران، پنجره چین به سوی توسعه

به‌گزارش اقتصادنیوز، گرچه چین از دیرباز بزرگترین خریدار نفت ایران بوده اما تحریم‌های بین‌المللی غرب، ایران را از رتبه سوم تامین‌کنندگان نفت چین، به رتبه ششم تنزل داده‌است. همچنین، درحالی‌که خبرها حاکی از افزایش تبادلات تجاری دوسویه چین با ایران در اواخر سال 2014، به حدود 50 میلیارد دلار است، اما حجم این مبادلات تجاری، همچنان نزدیک به 11 برابر کمتر از تبادلات تجاری این کشور با آمریکا است.

به‌گزارش بریکینگ‌انرژی، حال، با درنظر گرفتن این ارقام، این سوال برای شرکای بزرگ‌تر چین در ریاض و واشنگتن مطرح می‌شود که چرا ایران در محاسبات منطقه‌ای چین، نقش نامتوازنی ایفا می‌کند. فارغ از مسایل سیاسی، بسیاری از این پاسخ‌ها، در ارزش سوق الجیشی ایران به عنوان یک گلوگاه مهم برای لشکرکشی چین به سمت غرب، نهفته‌ است که پکن این مسیر را برای مقابله با هردو جبهه یعنی حرکت واشنگتن به سمت شرق و تفوق نیروی دریایی آمریکا، حیاتی می‌داند.

پیشینه تاریخی
پیشینه روابط پایدار ایران و چین به دوران امپراتوری «هان» در چین و «پارت»‌ها در ایران باز می‌گردد که در آن عصر، هر دو تمدن ایران و چین از طریق جاده تاریخی ابریشم با هم دادوستد بازرگانی داشتند. این مسیر در طول تاریخ، حوادث بسیاری را شاهد بوده اما با گذشت زمان، چین به متحد قابل اعتمادتری برای ایران و محوری قدرتمند برای توازن قدرت آمریکا بدل شد و در طول جنگ تحمیلی هشت ساله علیه ایران، تنها کشوری بود که به تهران کمک نظامی کرد. در سال 1985 میلادی نیز، دولت‌های دو کشور در خلال سفر علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی، رییس وقت مجلس شورای اسلامی ایران از چین، تفاهم‌نامه همکاری هسته‌ای امضا کردند. از سال 1977 میلادی به بعد، همکاری‌های دو کشور روزبه‌روز تقویت شد اما در نهایت، فشارهای آمریکا، چین را وادار به تعلیق همکاری‌های موشکی و هسته‌ای با ایران کرد. اما، تا آن موقع، سال‌ها همکاری‌ و کمک‌های فنی کره شمالی و چین به ایران، به تهران کمک کرد تا توان صنعت بومی ساخت موشک خود را ارتقا دهد که این قابلیت نظامی، کمک شایانی به توانایی نظامی ایران کرد.

اما در جبهه اقتصادی، پکن طی سال‌های اخیر و به تبعیت از تحریم‌های ایالات متحده و غرب، میزان واردات نفت خود از ایران را کاهش داده‌است. اما باوجود کاهش واردات ناشی از تحریم‌ها، چین همچنان مشتری نیمی از نفت ایران است. علاوه‌بر سودی که چین از ارزان خریدن نفت ایران، به‌دلیل تحریم‌ها عایدش می‌شود، تولیدکنندگان ایرانی از این حیث برای چین اهمیت دارند که سایر تولیدکنندگان اصلی نفت در خلیج فارس، شرکای آمریکا محسوب می‌شوند که چین این مساله را برنمی‌تابد.

تاکید بر محوریت اوراسیا
چین، به‌واسطه حضور کمربند جاده‌ اقتصادی ابریشم که در ماه سپتامبر 2013، احداث آن ازسوی «شی‌جین‌پینگ»، رییس‌جمهور این کشور اعلام شد، بر غرب فشار می‌آورد. البته، لشکرکشی این کشور به سمت غرب در سال 2011، با حمایت «ونگ‌جی‌سی»، یکی از مغزهای متفکر و استراتژیست‌های مطرح این کشور روبرو شده‌است و از زمان روی‌کار آمدن شی‌جی‌پینگ در این کشور، اهمیت جاده ابریشم برای چین، به دلایل ذیل، سه‌برابر شده‌است:

نخست آنکه از طریق این جاده می‌تواند جریان زمینی انرژی از کشورهای همسایه در آسیای مرکزی نظیر روسیه را برای جبران خطر نظامی دریایی، تحت کنترل بگیرد؛ دوم آنکه پکن از این مسیر به‌عنوان اهرم پروژه‌های توسعه برای ساکت کردن استان‌های ناآرام غربی اما سرشار از انرژی سین‌کیانگ استفاده کند که در این استان، جدایی‌طلبان اویغور حضور دارند؛ و در آخر، جاده ابریشم برای تقویت ثبات منطقه‌ای و اتحاد و ادغام چین با همسایگان غربی خود و گسترش به سمت اروپا مهم است.

بنابراین برای چین که بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان محسوب می‌شود، مخاطرات حمل و نقل دریایی نفت، اهمیت جریان زمینی نفت از طریق خشکی، اهمیت ویژه‌ای دارد.

ارزش سوق الجیشی ایران برای چین
با توجه به مواردی که ذکر شد، این سوال به ذهن متبادر می‌شود که، جایگاه ایران برای چین کجاست؟ گرچه ایران در آسیای مرکزی نقش پررنگی ندارد و حتی حجم مبادلات تجاری این کشور نیز با کشورهای آسیای میانه متعادل است، اما ایران، خلاء نقش ژئواستراتژیک چین در دسترسی به آب‌های آزاد را به‌عنوان یک کشور غیر روس پر می‌کند و تنها چهارراه شمالی- جنوبی، شرقی- غربی برای مبادلات تجاری آسیای مرکزی محسوب می‌شود.

گام بعدی روابط چین و ایران
درصورت به نتیجه رسیدن مذاکرات هسته‌ای ایران و 1+5 که منجر به برداشته شدن تحریم‌های غرب علیه این کشور خواهد شد، شکی نیست که چین حضور خود در اقتصاد ایران را تشدید خواهد کرد و درعین حال، برای توسعه مسیر جاده ابریشم، شبکه ریلی و خط لوله نفتی خود از طریق خاک ایران با موانع کمتری مواجه خواهد بود. توافق هسته‌ای ایران و غرب، همچنین می‌تواند مسیر عضویت کامل ایران در سازمان همکاری‌های اقتصادی شانگهای، هموار کند و این درخواست ایران را که در سال 2008 میلادی به دلیل تحریم‌های غرب رد شد، مورد پذیرش قرار دهد.